1-دیلم بن فیروز حمیری ، از دیلمیان یمن و از صحابه پیامبر(ص)
2-ضحاک بن فیروز دیلمی
3- نافع دیلمی متوفی سال 117 هجری از علمای حدیث
4-یحیی بن زیاد بن دیلمی ، معروف به فراء و صاحب کتاب اصول نحو
5-شاپور دیلمی کوفی ؛ معروف به حماد بن ابی لیلی از مشاهیر علمای تاریخ و لغت در کوفه
6- ابومحمد حسن بن موسی بن بندار دیلمی
7-ابو یعلی عثمان بن حسن دیلمی معروف به طوسی
8-حمره بن عبدالعزیز دیلمی طبرستانی معروف به سالار از فقهای شیعه و از شاگردان شیخ مفید
9-شیرویه پسر شهردار دیلمان معروف به حافظ
10-امیر کیکاوس پسر دسمر پسر یارد دیلمی که کتابی در علم نجوم دارد
11-کوشیار دیلمی گیلی از بزرگترین علمای نجوم در قرن چهارم هجری
12حسن بن ابی الحسن دیلمی از علما و عرفای قرن هشتم
13- ابوالحسن مهیار بن مرزویه دیلمی از بزرگترین شاعران قرن چهارم

دروازه قرآن شيراز؛ يادگار عضدالوله ديلمي =
وجه تسميه دروازه قرآن وجود قرآني بر بالاي طاقي مرتفع است. اين طاق در زمان حكومت عضدالدوله ديلمي در فارس ساخته شد.در شيراز، در نزديكي تنگ الله اكبر و در ميان كوه هاي باباكوهي و چهل مقام واقع شده است.
وجه تسميه اين دروازه وجود قرآني بر بالاي طاقي مرتفع است. اين دروازه شامل يك طاق مرتفع از نوع طاق كجاوه اي در وسط دور طاق با ارتفاع كم در طرفين است. اين طاق در زمان حكومت عضدالدوله ديلمي در فارس، ساخته شد و قرآني نيز در آن جاي داده شد تا مسافرين به بركت عبور از زير آن سفر را به سلامت به پايان برند و در موقع سفر از زير قرآن بگذرند. به مرور زمان طاق شكسته و تخريب شد.

الف- دیالمهٔ فارس

۱- عمادالدوله ابوالحسن علی بن بابویه (۳۲۰-۳۳۸)
۲- عضدالدوله و تاج الملة ابوشجاع پناه خسرو پسر رکن الدوله (۳۳۸-۳۷۲)
۳- شرف الدوله ابوالفوارس شیرذیل پسر عضدالدوله (۳۷۲-۳۷۹)
۴- صمصام الدوله ابوکالیجار مرزبان پسر عضدالدوله (۳۷۹-۳۸۸)
۵- بهاءالدوله ابونصر پسرعضدالدوله (۳۸۸-۴۰۳)
۶- سلطان الدوله ابوشجاع پسر بهاءالدوله (۴۰۳-۴۱۵)
۷- عمادالدوله ابوکالیجار مرزبان پسر سلطان الدوله (۴۱۵-۴۴۰)
۸- ملک رحیم ابونصر خسروفیروز پسر ابوکالیجار مرزبان (۴۴۰-۴۴۷)

ب- دیالمهٔ عراق و خوزستان و کرمان

۱- معزالدوله ابوالحسن احمدبن بویه (۳۲۰-۳۵۶) درعراق و خوزستان وفارس و کرمان.
۲- عزالدوله بختیارپسر معزالدوله (۳۵۶-۳۶۷) در عراق و خوزستان و فارس و کرمان.
۳- عضدالدوله ابوشجاع پسر رکن الدوله(۳۶۷-۳۷۲) درعراق و خوزستان و فارس وکرمان.
۴- شرف الدوله ابوالفوارس شیرذیل پسر عضدالدوله درعراق و خوزستان و فارس و کرمان.
۵- بهاءالدوله ابونصر پسر عضدالدوله (۳۷۹-۴۰۳) در عراق و خوزستان و فارس و کرمان.
۶- سلطان الدوله ابوشجاع پسر بهاءالدوله (۴۰۳-۴۱۲) در عراق وخوزستان و فارس وکرمان.
۷- مشرف الدوله ابوعلی پسر بهاءالدوله (۴۱۲-۴۱۶) در عراق فقط.
۸- ابوطاهرجلال الدوله پسر مشرف الدوله (۴۱۶-۴۳۵) در عراق فقط.
۹- ابوکالیجارمرزبان پسر سلطان الدوله (۴۳۵-۴۴۰) در فارس از ۴۱۵ و در کرمان از ۴۱۹ و در عراق از ۴۳۵ به بعد.
۱۰- ملک رحیم پسر ابوکالیجار (۴۴۰-۴۴۷) در عراق فقط.
۱۱- قوام الدوله ابوالفوارس پسر بهاءالدوله (۴۰۳-۴۱۹) در کرمان فقط.
۱۲- ابومنصور فولادستون پسر ابوکالیجار (۴۴۰-۴۴۸) کرمان فقط (از ۴۱۹ تا ۴۴۰ کرمان ضمیمهٔ فارس بوده.)

ج- دیالمهٔ ری و اصفهان و همدان

۱- رکن الدوله ابوعلی حسن بن بویه (۳۲۰-۳۶۶) در تمام عراق عجم و کرمانشاه.
۲- مؤیدالدوله ابومنصور پسر رکن الدوله (۳۶۶-۳۷۳) در اصفهان و از ۳۶۹ در ری و همدان و گرگان و قسمتی از طبرستان.
۳- فخرالدوله ابوالحسن علی پسر رکن الدوله (۳۶۶-۳۸۷) در ری و همدان و از ۳۷۳ مالک ولایات مؤیدالدوله.
۴- مجدالدوله ابوطالب رستم پسر فخرالدوله (۳۸۷-۴۲۰) در ری فقط.
۵- شمس الدوله ابوطاهر پسر دیگر فخرالدوله (۳۸۷- حدود ۴۱۲) در همدان فقط.
۶- سماءالدوله ابوالحسن پسر شمس الدوله (حدود ۴۱۲-۴۱۴) در همدان فقط.»

تمدن اسلامي در قرن چهارم و پنجم ، در واقع ، عصر طلايي و شکوفايي تمدن اسلامي ( Renaissance) است که همزمان با تجربه ي بزرگ ترين امپراتوري قرون وسطا ، يعني خلافت عباسي بود . اين امر که باعث بروز و ظهور استعدادهاي بالقوه ي ملل و اقوام ديگر در گستره ي نظام سياسي ، اجتماعي و فرهنگي شد ، شکوفايي و مجد و عظمت مسلمانان را به همراه داشت که مايه ي سرافرازي و مباهات بوده است .
اين شکوفايي ، از متن تعاليم و اسلام جوشيده بود ؛ اما نقش برخي از حکومتها را در اين باره نبايد ناديده گرفت . توجه سامانيان و آل بويه به فرهنگ و دانش در دستيابي به چنين پيشرفتي سهم شاياني داشته است . مقدسي در وصف سامانيان مي گويد : خدا ، ايشان را پيروزي بخشيد که خوش رفتارترين شاهان و فرهنگ پرورترين ايشانند . »(1) همچنين سجستاني در ستايش فضاي ايجاد شده در دوران حکومت عضد الدوله مي گويد :
اين پادشاه ، سزاوار آن است که تمام خلق و خاصه اهل دانش و فرهنگ ، او را تمجيد و براي بقاي ملکش دعا کنند . (2)
اين پيشرفتها بيشتر در عرصه ي فرهنگي بود و متأسفانه در عرصه هاي ديگر ، به خصوص در بخش اقتصادي ، توفيق چنداني حاصل نشد و در برخي از برهه ها حتي شاهد بحران اقتصادي نيز هستيم . اين ، همان تعارضي است که آدام متز در تحقيقات خود نتوانسته است در رفع آن توفيق يابد ؛(3) هر چند جوئل ، متوجه اين نکته بوده و تلاش کرده است تا به آن پاسخ دهد .(4 )
در ادامه به بررسي عملکردهاي فرهنگي و اجتماعي آل بويه مي پردازيم .
1-6 . خدمات فرهنگي

اوضاع و شرايط سياسي به وجود آمده در جهان اسلام ، بستر مناسبي براي رشد و توسعه ي فرهنگ و دانش در اين عصر پديد آورده بود که آل بويه در آن ، نقش چشمگيري داشته اند .
در اين زمينه لازم است نخست ، سهم دانشمندان ، و آنگاه نقش کتاب و کتابخانه ها در اين دوره ، مورد بررسي قرار گيرد .
دوران آل بويه ، دوران سر برآوردن دانشمندان در علوم مختلف و نيز توسعه ي کتابخانه ها و تأليف کتاب است .
اين موضوع در وهله ي اول ، ارتباط مستقيم با حاکمان آل بويه داشت ، زيرا برخي از آنان ، خود از اهل دانش و يا دوستدار آن بودند و(5) از اين رو، بسياري از دانشمندان را در وزارت و يا امور ديگر به خدمت مي گرفتند .
از جمله حکمرانان دانشمند آل بويه ، عضد الدوله بوده که از اسا تيد بزرگي چون : ابوعلي فارسي ، ابوالفضل بن عميد ، ابوسليمان سجستاني ، ابوالحسين صوفي و ابن علم بهره برد(6 )و در علوم مختلف از جمله رياضيات و هندسه ، هيأت و نجوم ، سياست و مملکتداري متبحر شد و در نحو و ادبيات عرب ، يد طولاني داشت و خود را شاگرد کوچک سرآمد نحويان ، ابوعلي فارسي مي دانست و بدان افتخار مي کرد .(7 )
عضد الدوله ، در ادامه ي سياست توجه به علما ، حقوقي براي فقها ، محد ثان و پزشکان، مهندسان ، رياضيدانان و ... مقرر کرده بود و قسمتي از قصر خود را به حکما و فلاسفه اختصاص داده بود . (8)
همچنين در قصر بزرگ خود در شيراز ، کتابخانه اي داير کرد که مقدسي از آن به عظمت ياد کرده است( 9 )و زماني که به بغداد رفت ، آن کتابخانه را نيز با خود ، بدان جا منتقل کرد و گفته شده هر کتابي که تا آن زمان نوشته شده بود ، در کتابخانه ي وي يافت مي شد .(10 )
از ديگر امراي فرهنگ دوست آل بويه مي توان از شرف الدوله ، بهاء الدوله و تاج الدوله پسران عضد الدوله و نيز مجدالدوله نام برد .
شرف الدوله به علم هيأت و نجوم ، علاقه ي زيادي داشت و به همين سبب ، رصد خانه ي معروف بغداد را با همکاري ويجن ( ربيژن ) بن رستم که در هندسه و هيأت ، سرآمد بود ، بنا کرد .(11 )
مجد الدوله نيز آنقدر به مطالعه ي کتاب اشتغال داشت که از تدبير امور مملکت ، باز ماند و اين موضوع ، باعث آشفتگي اوضاع و سقوط حکومت او شد .(12 )
حضور فعال و گسترده ي دانشمندان بزرگ قرن چهارم و پنجم هجري در دربار آل بويه و فراهم نمودن امکانات علمي و رفاهي براي آنان ، گواه راستيني بر نقش مؤثر اين خاندان شيعي در به ثمر رساندن رنسانس اسلامي است .
قفطي ، شمار زيادي از اين دانشمندان را نام برده(13 )که تعدادي از آنان ، مناصب وزارت ، قضاوت ، دبيري و منصبهاي ديگري داشته اند ؛ مانند ابوالفضل بن عميد ، وزير رکن الدوله ، که مسکويه از مراتب فضل و دانش او بسيار سخن گفته است ،(14 )صاحب بن عباد ، وزير مؤيد الدوله و فخر الدوله ،(15 )ابوالسحاق ابراهيم بن هلال صابي ، دبير عضد الدوله ، قاضي تنوخي ، سيدمرتضي ، نقيب طالبيان ، و ابو علي مسکويه ي رازي ، خازن عضد الدوله و ابن ماکولا ( ملقب به يمين الدوله وزيرجلال الدوله ) . افزون بر اين ، عصر آل بويه ، عصر کتاب و کتابخانه بود . حجم عظيمي از کتابهايي که در علوم و فنون مختلف ( اعم از : فقه ، تفسير ، حديث ، تاريخ ،جغرافي ، رياضي ، نجوم ، طب ، فلسفه ، کلام و شعر ، لغت و .... ) به رشته ي تحرير درآمده . گواه درخشش و بسط و گسترش فرهنگ و علوم و توجه به آن در اين برهه از تاريخ است . فهرستي از اين مکتب با نام مؤلفان آنها را مي توان در الفهرست ابن نديم ملاحظه کرد .(16)
کافي است بدانيم که تعدادي از کتابهاي مهم شيعه در همين دوران ، تأليف شده اند مانند کتاب من لايحضره الفقيه ، تأليف ابوجعفر محمد بن علي بن بابويه ، معروف به شيخ صدوق ، و الاستبصار و تهذيب الأحکام تأليف ابوجعفر محمد بن حسن ، معروف به شيخ طوسي ، که هر سه از کتب اصول چهارگانه شيعه به شمار مي روند . همچنين کتاب الشفاء ، القانون و الاشارات شيخ الرئيس ابو علي بن سينا .
برخي از اين کتب براي عضد الدوله نوشته و به او هديه شده اند، مانند کتاب الايضاح و التکملة در نحو ، تأليف ابو علي فارسي ،(17 )و التاجي در تاريخ خاندان بويه ، تأليف ابواسحاق صابي ،(18 )و کتاب ملکي در طب ، تأليف علي بن عباس اهوازي ، که پيش از تأليف کتاب قانون ، مهم ترين مرجع و کتاب درسي در علم پزشکي بوده است.(19 )
نقش امرا و وزراي آل بويه در تأسيس کتابخانه ها قابل توجه است . علاوه بر کتابخانه ي عضدي ، کتا بخانه ي حبشي ، فرزند معز الدوله در بصره ، از اهميت ويژه اي برخوردار بوده است . که علاوه بر جزوات غير مجلد ، داراي پانزده هزار جلد کتاب بوده است.(20 )کتابخانه ي ابوالفضل بن عميد ، وزير دانشمند رکن الدوله در ري نيز از چنان اهميتي برخوردار بود که ابوعلي مسکويه ، از دانشمندان برجسته ي قرن چهارم ، رياست آن را بر عهده داشت.(21 )تعداد کتابهاي اين کتابخانه ، بيش از صد بار شتر بود که در علوم و فنون مختلف ، نوشته شده بود .(22 )
از ديگر کتابخانه هاي مهم ، کتابخانه ي صاحب بن عباد بود که کتا بها يش به صد بار شتر مي رسيد.(23 )بيشتر اين کتابها از آثار فلسفي و کلامي بود که سلطان محمود غزنوي پس از تصرف ري ، تمام آنها را آتش زد .(24 )
همچنين ابومنصوربن مافنه ، وزير ابوکاليجار ، کتابخانه اي در فيروزآباد داير کرد که هفت هزار جلد کتاب داشت.(25)
درسال 383 ، در اولين « دارالعلم »که مشابه مدارس نظاميه بغداد بود ، به همت شاپور فرزند اردشير ، وزير بهاء الدوله ، تأسيس شد و آن را با کتابخانه ي بزرگي که داشت ، وقف علاقمندان کسب دانش کرد.(26 )اين دارالعلم ، داراي صد نسخه ي قرآن خوش خط و ده هزار و چهارصد مجلد کتاب بود که غالبا به خط مؤلف ، نوشته شده بود .
اين فعاليتها و خدمات فرهنگي که در سايه ي سياستها و حمايتهاي امراي آل بويه به انجام رسيد ، سبب رونق دانش شد ، آنچنان که مسکويه در اين زمينه مي گويد : دانشهاي مرده ، زنده شد ، مردان آن – که پراکنده بودند – گرد آمدند ،جوانان به آموختن ، و پيران به آموزش دادن پرداختند ، ذوقها به جوش آمد ، بازار کساد دا نش ، رونق گرفت و هزينه ي سنگين اين کارها ، همه از بيت المال پرداخت مي شد .(27)
2-6 . خدمات اجتماعي

آل بويه در کنار خدمات فرهنگي ، اقداماتي نيز براي آباداني قلمرو خود انجام دادند . هر چند اين خدمات به گستردگي تلاشهاي فرهنگي آنان نبود ؛ اما همان مقدار نيز قابل توجه است . بيشتر اين اقدامات ، مرهون توجه و تلاشهاي عضد الدوله بوده است که از اين جهت ، حکومت او را نسبت به ديگر امراي آل بويه ممتاز کرده ا ست . خلاصه اي از اين اقدامات از اين قرار است :
الف ) امنيت .

پايه و اساس آباداني هر جامعه اي به وجود بستر امنيتي آن بستگي دارد . مهم ترين موضوعي که در قرن چهارم و پنجم هجري امنيت اجتماعي را از بين برده بود، اختلافات فرقه اي و جنگهاي امراي محلي بود ، به طوري که وقتي معز الدوله و عضد الدوله وارد بغداد شدند، با شهري نيم سوخته و ويران روبه رو شدند .(28 )
تعصبات شديد فرقه اي و مذهبي ميان اهل تسنن و تشيع از يک سو ، و حنبليان و حنفيان از ديگر سو ، نقش مهمي در برهم زدن امنيت داشت ، به طوري که گاه ، مساجد و محله هاي بغداد به آتش کشيده مي شد و حتي عده اي کشته مي شدند .(29)
در اين آشوبها ، « عياران بغداد » – که گروهي هتاک بودند – با سوء استفاده از اوضاع ، به اموال و خانه هاي مردم دستبرد مي زدند و گاه محله ها و بازار را آتش مي زدند و اين ، سبب تورم مي شد.(30)
وقتي عضد الدوله وارد بغداد شد ، يکي از سياستهاي مهمي که در پيش گرفت ، سياست ايمن سازي محيط بغداد بود . وي در اين زمينه تلاش فراوا ني کرد ، از جمله قصد خوانان و به تعبير ابن کثير ، نابخردان از اهل تسنن(31) را که با طرح مباحث اختلاف برانگيز در تحريک و دامن زدن و به اختلافات فرقه اي نقش مهمي ايفا مي کردند . ، از اين گونه کارها باز داشت .
عضد الدوله ، گرچه خود به شيعه معتقد بود ؛ اما به خوبي مي دانست اين ا ختلافات، علاوه بر اينکه مشکلي از جامعه را حل نمي کند ، بلکه امنيت آن را نيز به خطر خواهد انداخت . از اين رو ، با اينکه به علماي شيعه ، از جمله شيخ مفيد ، احترام مي گذاشت ، ولي برخي از علماي اماميه ، زيدي و نيز اهل سنت را به شهرهاي ديگر تبعيد نمود و يا آنان را از مقام خود ، عزل کرد..(32 )نمونه ي آن ، تبعيد پدر سيد مرتضي به شيراز است و يا عزل قاضي تنوخي که حنفي متعصبي بود و بر شافعيان بسيار سخت مي گرفت . (33)
از اقدامات عضد الدوله برمي آيد که براي او ميان کساني که اقدام به برهم زدن امنيت مي کردند . ، فرقي قائل نبود آن فرد و يا گروه را از هر فرقه و مذهبي که مي بود ، تأديب مي کرد . از همين رو ، در ماجراي درگيري مسلمانان با مجوسيان شيراز – که اموال مجوسيان به غارت رفت – عضد الدوله ، گروهي را براي آرام کردن اوضاع و تأديب مسلمانان و بازگرداندن اموال غارت شده ، به شيراز فرستاد.(34 )نتيجه ي اين تلاشهاي او و برخي ديگر از امراي آل بويه از جمله معز الدوله ، رکن الدوله و بهاء الدوله ، بازگرداندن آرامش به قلمروشان بود .(35)
ب ) آباداني

پيش از اين گفتيم که بيشتر خدمات آل بويه به دوران حکومت عضد الدوله باز مي گردد . اين خدمات ، از آنچنان اهميتي برخوردار بوده که مورد ستايش مورخان و جغرافي دانان قرار گرفته ا ست .
با اينکه تعصب مقدسي در جاي جاي کتابش أحسن التقاسيم مشهود است و هر جاتوانسته از آل بويه ، به خصوص عضد الدوله به بدي ياد کرده ؛( 36 )اما خدمات ارزنده و قابل توجه او را ستوده است .(37)
بيشتر گزارشها حکايت از آباداني بغداد و شيراز دارد. مسکويه رازي که خود از نزديک ، شاهد اين تلاشها بوده ، گزارش نسبتا مفصلي از آ باداني اين شهر ها ارائه داده است .(38 )با توجه به مجموعه گزارشها ، خلاصه اي از اين تلاشها و خدمات که در شهرهاي مختلف انجام گرفته ، ارائه مي شود .
خدمات عضد الدوله در بغداد ، مرکز خلافت ، بسيار بود . مسکويه ، شهر بغداد را پيش از اقدامات عضد الدوله به شهر نيم سوخته و نيمه ويران که به صورت تپه اي در آمده بود ، توصيف کرده است .( 39 )او در سال 369 ق ، تصميم به آباد سازي بغداد گرفت . وي ابتدا به تعمير و بازسازي مساجد جامع و سپس ديگر مساجد ، همت گماشت و هزينه ي سنگيني براي اين کار صرف کرد .(40)
از مهم ترين خدمات اجتماعي عام المنفعه اي که عضد الدوله به سال 371 و يا 372 در بغداد انجام داد ،ساختن بيمارستان بزرگ عضدي است (41 )که وي براي تجهيز آن ، 24 پزشک ماهر که در دوران خود ، سرآمد پزشکان به شمار مي رفتند ، بدان جا آورد ؛ کساني چون جبرئيل بن عبدالله بن بختيشوع ، ابو يعقوب اهوازي و هارون بن صاعد صابئي .(42 )همچنين ، مقدار زيادي دارو و سايل و تجهيزات براي آن بيمارستان فراهم نمود .(43 )
عضد الدوله براي زيبا سازي شهر ، دستور داد خانه هاي مخروبه ي بازمانده از جنگها بازسازي شود و به کساني که توانايي مالي نداشتند ، وام داد و زمينهاي زيادي را به بوستانهاي تفريحي تبديل کرد و باغهاي رها شده اي را که ويرانه و لانه ي سگان و جايگاه خاکروبه و مردار شده بود ، با سبزه و گل ، آباد کرد . به گفته ي مسکويه ، اين گلها از فارس و ديگر شهرها به بغداد آورده مي شد . همچنين نهرهاي زيادي که خشک شده و به زير خاک رفته بود ، لايروبي کرد و آب در آنها جاري شد . نيز راه ها و پلهاي زيادي ساخت .(44 )
افزودن بر بغداد ، آل بويه اقدامات عمراني مهمي در شهرهاي ديگر انجام دادند . سد عظيم « بند امير » و يا « بند عضدي » بر رودخانه ي کر ( واقع درحد فاصل شيراز و اصطخر ) که سبب رونق کشاورزي آن منطقه شد(45 )و نيز سدي در اصطخر(46) و سرايي براي سمساران در کازرون(47) و ارتباط نهر اهواز و نهر دجله ( رود کارون و اروند رود ) با ايجاد نهري به طول 24 کيلومتر ( چهار فرسنگ )(48 )و ساختن بازاري در رامهرمز (49 )و بازسازي و تجديد پلها و مساجد و ديگر امور عام المنفعه ، از جمله خدمات اجتماعي آنان بوده است .(50)
عضد الدوله ، کاروانهاي حاجيان را از پرداخت ماليات ، معا ف کرد و در هر منزلگاهي براي آنان آبشخور ساخت . چاه هاي زيادي را حفر کرد و چشمه هاي خشک را به آب رسانيد ، پرده ي کعبه را تهيه مي کرد ، براي حفاظت شهر مدينه ، بارويي دور آن ساخت و به مجاوران شهر و بينوايان آن رسيدگي کرد ، خواربار ايشان را از راه دريا و خشکي تأمين نمود و همين خدمات اجتماعي را براي زيارتگاه هاي نجف، کربلا و کاظمين نيز انجام داد . (51)
عضد الدوله ، در اوج قدرت ، در کنار خدمات رفاهي در شهرها ، به وضعيت روستائيان نيز توجه مي کرد ، بدين سان که روستاها را به نمايندگاني امين سپرد تا به وضع آنها ، رسيدگي کنند و بازرساني بر آنان گماشت تا بر کارهايشان نظارت کنند . وي فرمان داد زمان گرفتن خراج را از هنگام پيش از درو غله به نوروز معتضدي ( خرداد ماه ) (52 )به تأخير اندازند . اين موضوع براي کشاورزان ، بسيار مهم بود ؛ زيرا تا پيش از اين ، دولت ، خراج را در ايام نوروز ايراني مي ستاند، در حالي که محصول نرسيده بود و مردم ، مجبور بودند از ديگران وام بگيرند و يا محصول خود را پيش فروش کنند .(53)
متأسفانه ، پس از عضد الدوله ، آباداني جز در موارد اندک ، متوقف شد . در سال 383 ق ، بهاء الدوله پلي در سوق الثلاثاء(54 )ساخت( 55 )و در سال 413 ق ، مؤيد الملک ابو علي رخجي ، وزير مشرف الدوله ، بيمارستاني در واسط تأسيس کرد .(56) درباره ي شرف الدوله نيز گفته اند به انجام دادن کارهاي خير ، رغبت داشت و سنت مصادره ي اموال را برداشت . (57)
پيش از اين نيز معز الدوله ، نهرهاي رفيل و بادوريا(58 )را مرمت و باز سازي کرد و حتي خود در اين کار ، مردم را همراهي کرد و با اين اقدام زندگي آنها را بهبود بخشيد .(59) وي در بغداد نيز مي خواست بيمارستاني بسازد ؛ ولي پيش از آن درگذشت.(60 )همچنين با فرستادن وزير خود مهلبي به اهواز و بصره و اقدامات مهمي که در آنجا انجام داد ، موجب آباداني اين دو شهر شد .(61) به سبب اين تلاشها ، مردم معز الدوله را دوست مي داشتند .(62) صمصام الدوله نيز براي دفع دشمنان دور شيراز ، بارويي ساخت .(63)
خلاصه

آل بويه ، از جمله ي نخستين دولت قدرتمند شيعه است که از سال 328 تا 446 ق ، به مدت نزديک به يک قرن و نيم توانست در حوزه ي جغرافيايي ايران و عراق بر خلافت عباسي تسلط کامل داشته باشد . مؤسسان اين دولت ، سه برادر بويهي : يعني علي عماد الدوله ، حسن رکن الدوله و احمد معز الدوله بودند که از خطه ي شمال ايران برخاسته بودند. آنان ، ابتدا از فرماندهان ماکان بن کاکي بودند که با مرداويج بن زيار مي جنگيدند ؛ ولي پس از شکست خوردن ماکان به مرداويج پيوستند . آنان با وحدت و همکاري بسيار زياد و نيز با توجه به گرايش به تشيع ،توا نستند مرداويج را کنار گذاشته ، ابتدا به فارس و جنوب ايران ، و سپس بر ري ، قم، ا صفهان ،کرمان و از شمال تا مرزهاي قلمرو سامانيان تسلط پيدا کنند و پس از آن ،دامنه ي حکمراني خود را به عراق توسعه دهند و خلافت عباسي را چنان در يد قدرت خود بگيرند و که تنها اسم و رسمي از آن باقي بگذارند . آل بويه ، خليفه را بر اساس مصالح خود از خلافت عزل مي کردند و حتي او را کور کرده يا مي کشتند و خليفه ي ديگري نصب مي کردند . ؛ امري که در حکومتهاي نيمه مستقل ايراني پيش از آنان ، هيچ سابقه نداشت . در نتيجه ي با قدرتي که داشتند، توانستند . نقش مهمي درتوسعه و گسترش تشيع در قرن چهارم و پنجم در اين مناطق داشته باشند . قدرتمندترين حکمران آل بويه ، عضد الدوله بود .متأسفانه ، پس از او به علت اختلافات و جنگهاي داخلي ميان امراي آل بويه ، زمينه هاي سقوط دولت آنان فراهم شد تا اينکه سلطان محمود غزنوي توانست طومار اين دولت بزرگ شيعي را در هم پيچيده ، وبه عمر آنان پايان دهد .
به يقين ، دولت آل بويه در عرصه هاي فرهنگي ، سياسي و اجتماعي در ايران و عراق توانست خدمات بسيار قابل توجهي انجام دهد . از نظر سياسي ، هر چند اين دولت به مذهب تشيع گرامي داشت و حتي مي خواست خلافت عباسي را بر چيده ، دولتي علوي بر روي کار آورده ؛ اما ظهور اين دولت قدرتمند در ايران و عراق ، در کنار دو دولت بزرگ و قدرتمند ديگر شيعه ، يعني حمدانيان و فاطميان ، سبب شکوه و عظمت جهان اسلام در برابر خطرهاي خارجي شد . از نظر فرهنگ به دليل اينکه بيشتر حاکمان آل بويه ، خود از اهل علم ودوستدار آن بودند ، نه تنها به علماي شيعه که با توجه به سياست کل نگرشان بلکه به همه ي علماي اسلام از فرق و مذاهب مختلف و حتي غير مسلمان ،توجه خاص نموده ، زمينه هاي رشد و توسعه و بالندگي آنان را فراهم کردند ؛ به طوري که مسکويه از اوضاع و شرايط به وجود آمده ، به « زنده شدن علم » تعبير کرده و سجستاني ، آزادي عقيده را آن اندازه بيان مي کند که علماي هر فرقه بدون نتقيه مي توانستند به بيان عقايد خود بپردازند و رشد کتاب و کتابخانه و تأسيس رصدخانه ها ، از جمله ي اين خدمات علمي و فرهنگي است و به يقين مي توان گفت که حکومت آل بويه ، نقش مهمي در به ثمر رسيدن تمدن شکوهمند جهان اسلام در قرن چهارم و پنجم داشته است .
از نظر اجتماعي نيز نقش اين خاندان حکومتگر شيعي بسيار مهم است . ايجاد امنيت داخلي و نيز راه ها و آباداني در شهرها و حتي شهرکها و روستاها ، ايجاد بيمارستان ، سد سازي ، پل سازي ، حفر چاه در راه ها ، مرمت نهرها ، فراهم نمودن اسباب آسايش و راحتي کاروانهاي حج ، تعميرات اساسي در حرمين شريفين و شهرهاي مقدس کاظمين ، کربلا و نجف ، از فعاليتهاي اجتماعي آنان بوده است .
پی نوشت:
1-أحسن التقاسيم في معرفه الأقاليم ، ج 2 ، ص 494 .
2-سجستاني ، عبدالله بن سليمان ، صوان الحکمه ، ص 386 .
3-تمدن اسلامي در قرن چهارم هجري ... ، ج 1 ، ص 6 .
4-احياي فرهنگي در عهد آل بويه ، ص 63 . رابرت س . لوپز مدلل ساخته است که رنسانس اروپا با وجود عظمت فرهنگي خود ، دوره ي مضيقه ي اقتصادي بود ( همان ، ص 62 ) .
5-مسلم است حاکمي که تمام همتش صرف خوشگذراني و عياشي است و بويي از علم نبرده ، نه ارزش علم و عالم را مي فهمد و نه بدان توجهي خواهد داشت . تاريخ دولتها نشان مي دهد که هر اندازه حاکمان و سياستمداران به علم و عالمان توجه نشان داده اند . جوامع آنان نيز با پيشرفت و شکوفايي قرين بوده است .
6-قفطي علي بن يوسف ، تاريخ الحکماء ، ص 315 و 386 ؛ تجارب الأمم ، ج 6 ، ص 341 .
7-همان ؛ فرج المهموم في تاريخ علماء النجوم ، ص 145 ؛ تاريخ بغداد ، ج 7 ، ص 275 – 276 .
8-تجارب الأمم ، ج 6 ص 481 .
9-أحسن التقاسيم في معرفه الأقاليم ؛ ج 2 ، ص 668 – 669 .
10-همان .
11- تاريخ الحکماء ، ص 107 و 479 .
12- الکامل في التاريخ ، ج 8 ، ص 170 .
13- تاريخ حکماء ، ص 107 ، 205 ، 207، 251،319،353 ، 561 ، 479 ، 534 ، 541، 452 ،548 ،549،553، 562 و 589 .
14- تجارب الأمم ، ج 6 ، ص 338 – 341 .
15- وي هجده سال و يک ما ه ، وزارت آن دو را بر عهده داشت ( ر . ک : معجم الأدباء ، ج 6 ص 171 ) .
16- وي به سبب رونق کتا ب به شغل وراقي – که چيزي شبيه کتابفروشي و نسخه برداري از کتابها بوده – مشغول بودو اين کتاب ارزشمند را نگاشت که علاوه بر ذکر نام کتابهايي که تا آن زمان تأليف شده بود ، به شرح حال کوتاهي از نويسندگان آنها نيز پرداخته است .
17- معجم الأدباء ، ج 7 ص 238 ؛ وفيات الأعيان .... ، ج 4 ص 51 .
18-تاريخ الحکماء ، ص 108 ؛ الکامل في التاريخ ، ج 7 ، ص 401 ؛ وفيات الأعيان ..... ، ج 4 ، ص 51 .
19- همان ، ص 231 .
20- همان .
21- تجارب الأمم ، ج 6 ص 301 ؛ الکا مل في التاريخ ، ج 8 ، ص 304 ق . در سال 355 جنگجويان خراساني سني مذهبي که به بهانه ي جهاد با روم ، وارد ري شده بودند ، آشوب به پا کردند ، و خانه ي ابن عميد به غارت رفت . وي از ميان اموالش تنها سراغ کتابخانه اش را از مسکويه گرفت و از سلامت آنا شادمان شد 0 تجارب الأمم ، ج 6 ص 278 . )
22-همان ، ص 278 .
23- مرآه الجنان و عبره اليقظان ، ج 2 ص 318 ؛ همچنين ، ر .ک أحسن التقاسيم في معرفه الأقاليم ، ج 2 ص 583 .
24-المنتظم ... ، ج 15 ؛ ص 196 . ابن جوزي مي گويد : وقتي کسي را مي خواستند به دار آويزند ، کتابها را به زير پاي او مي گذاشتند و به آتش مي کشيدند .
25- همان ، ج 15 ، ص 282 ؛ الکامل في التاريخ ، ج 8 ص 253 .
26- المنتظم ... ، ج 14 ، ص 366 ؛ همان ، ج 7 ، ص 464 ؛ البدايه و النهايه ، ج 11 ، ص 333 .
27- تجارب الأمم ، ج 6 ، ص 481 – 482 .
28- تجارب الأمم ، ج 6 ، ص 477 .
29-الکامل في التاريخ ، ج 7 ، ص 330 . منازعات برخي از مذاهب اهل تسنن با هم ، کمتر از نزاع ميا ن اهل سنت و شيعيان نبود . به طوري که درگيري شديد ميان حنفيان و شافعيان ، سبب شده بود تا اين دو فرقه ، در دو منطقه ي جدا از هم در ري زندگي کنند . همين موضوع ، يکي از دلايل پيشرفت در اين شهر بوده است . ( ر . ک : تاريخ تشيع در ايران ، ج 2 ص 499 ) .
30- تاريخ بغداد ، ص 32 . عبدالعزيز دوري بر اين باور است که نهضت عياران در نتيجه ي وضع زندگي دشوار آنها و هرج و مرج سياسي بود و قيام آنان بر ضد توانگران و فرمانروايان صورت مي گرفت . به همين دليل ، فعاليتهاي آنان بيش از همه متوجه توانگران ، بازاريان ، دستگاه انتظامي اشراف بود ( همان ، ص 31 – 32 ) .
31- البدايه و النهايه ؛ ج 11 ، ص 348 .
32 – احياي و فرهنگي در عهد آل بويه ، ص 81 .
33- الکامل في التاريخ ، ج 7 ، ص 391 – 400 . البته اين بدان معنا نيست که عضد الدوله ، سياست سرکوب رهبران فرقه هاي مذهبي را در پيش گرفته بود ؛ چرا که اين ، خود موجبات تنش درجامعه را فراهم مي ساخت ؛ بلکه او از طرح مباحث بيهوده از طرف بي خردان و نيز از اقدامات خشونت آميزافراطيان جلوگيري نمود ؛ و گرنه دوران عضدالدوله در مباحثه و مناظره ي مسائل کلامي ، فلسفي و ديگر علوم ، يکي از دورانهاي در خشان تمدن اسلامي است و سياست تسامح و تساهل وي در اين جهت بوده است . سجستاني به فضاي بسيار مطلوب علمي که در آن ، هر فرقه اي بدون تقيه مي توانست عقايد خود را مطرح کند . اشاره کرده و از عضد الدوله ، ستايش و تمجيد نموده است . ( صوان الحکمه، ص 386 ) . در ادامه ي اين سياست ، بر خي از علماي اديان ديگر از نزديکان او بودند و نصر بن هارون نصراني يکي از وزراي او بود که عضد الدوله و به او مبلغ زيادي داد تا با آن به فقرا و کليساهاي مسيحيان رسيدگي کند ؛ ( تجارب الأمم ، ج 6 ، ص 482 )
34- الکامل في التاريخ ، ج 7 ، ص 390 .
35- تجارب الأمم ، ج 6 ص 341 ؛ المنتظم ... ، ج 15 ، ص 33 و 37 ؛ احياي فرهنگي در عهد آل بويه ، ص 76 و 81 .
36- أحسن التقاسيم في معرفه الأقاليم ، ج 1 ، ص 338 و ج 2 ، ص 669 .
37- همان ، ج 2 ، ص 605 .
38- تجارب الأمم ، ج 6 ص 477 – 482 .
39-همان ، ص 477 .
40-همان، ص 477- 478.
41-المنتظم ..... ، ج 14 ، ص 289 ؛ الکامل في التاريخ ، ج 7 ص 401 ؛ تاريخ الحکما ء ، ص 205 ؛ النجوم الزاهره ، ج 4 ، ص 141 .
42- تاريخ الحکما ء ، ص 205 ، 326 ، 459،461،541،543،544،548،584و 587.
43- المنتظم .....، ج 14 ، ص 289 ؛ الکامل في التاريخ ج 7 ، ص 401 .
44- تجارب الأمم ، ج 6 ، ص 477 – 479 .
45- مستوفي ، حمد الله ، نزهه القلوب ، ص 109 ، 115 ، 124 ، 219 ؛ أحسن التقاسيم .... ، ج 2 ، ص 661 . اصطخري مي گويد از سد عظيمي که قيصر روم به دستور شاپور ذو الأکتاف بر روي آب شوشتر ساخته بود ، محکم تر نبود ؛ اما مستوفي مي گويد بند امير عضد الدوله از سد شوشتر محکم تر بوده است ( نزهه القلوب ، ص 109 ) .
46- نزهه القلوب ،ص 132.
47-أحسن التقاسيم في معرفه الأقاليم ، ج 2 ، ص 646 .
48-همان ، ص 626 .
49- همان ص 617 .
50- تجارب الأمم، ج 6 ص 338 و 477 – 479 ؛ أحسن التقاسيم في معرفه الأقاليم ، ج 2 ، ص 613 – 614 ، 661 و 663 – 666 .
51- نزهه القلوب ، ص 12 و 32 ؛ تجارب الأمم ، ج 6 ،ص 481 . ابن زهره مي گويد : « عضد الدوله ، بارگاه علي ( ع ) را ساخت که تا سال 753 ق برپا بوده است ( ر . ک : غايه الاختصار في بيوتات العلويه المحفوظه من الغبار ، ص 161 ) .
52-درباره ي نوروز معتضدي و تاريخچه ي آن . ر . ک : تجارب الأمم ، ج 6 ص 480 . با توضيحات عيلنقي منزوي .
53- تجارب الأمم ، ج 6 ، ص 480 .
54- مکاني است در بغداد و پيش از آنکه منصور عباسي بغداد را بنا کند ، مردم کلو اذي و اين منطقه ، ما هانه، سه شنبه اي را در اينجا بازار راه مي انداختند ؛ بدين مناسبت ، اين منطقه « سوق الثلاثاء » ناميده شد ( معجم البدان ، ج 3 ، ص 283 . )
55-المنتظم ، ج 14 ، ص 365 – 366 ؛ البدايه و النهايه ، ج 17 ، ص 356 .
56- همان ، ج 15 ، ص 153 .
57- همان ، ج 14 ، ص 340 .
58- دهستاني است از شهرها و بخشهاي واقع در غرب بغداد . به اين دهستانها « طسوج » مي گفتند . ياقوت ميگويد : در روزگار ما ، بادوريا از شهرکهاي نهر عيسي بن علي است ( معجم البلدان ، ج 2 ، ص 317 ) براي اطلاع بيشتر از کيفيت تقسيمات شهري و استاني در قديم ، ر. ک : الأنساب ، ماده « طسوج » .
59- تجارب الأمم ، ج 6 ص 210 – 211 .
60-المنتظم .... ، ج 14 ، ص 175 .
61 – همان ، ج 6 ، ص 163 – 164 و 167 – 168 .
62- همان ، ص 210 .
63-نزهه القلوب ، ص 114 .
منبع: دولتها و خاندانها و آثار علمي و فرهنگي شيعه تاريخ تشيع 2

آهنگ هاي گيلان به ويژه در سياهکل و ديلمان از طبيعت الهام گرفته اند و غالباً به صورت بکر و دست نخورده باقي مانده اند.
در سال 255هـ. ق احمد بن توکل، نديم خليفه عباسي معتمد علي الله، در کتابي تحت عنوان "الموسيقي العراقيه" که بخشي از آن درباره موسيقي ديلمان بود آورده است: "آوازخواني مردم خراسان با زنج است که داراي هفت سيم است و زخمه آن مانند زخمه چنگ است و آوازخواني مردم ري و طبرستان و ديلمان با تنبورهاست...".

پناهگاه یرشلمان که 5/5 متر طول و 5/2 متر عرض و 2 متر عمق دارد در بررسی و شناسایی آثار تاریخی شهرستان سیاهکل برای اولین بار مورد بررسی و معرفی قرار گرفت. پس از آن در تابستان 1386 هیات باستان شناسی مشترک ایران و کره تحقیقاتی در آن بعمل آوردند. (جهانی،1386، ج 1، ص 192)امروزه این پناهگاه توسط چوپانان محلی و احشام آنها بصورت موقت مورد استفاده قرار می گیرد. کف پناهگاه بدلیل انباشته شدن فضولات دامی در طی سالها به ارتفاع 10 سانتی متر دارای چنین نهشته هایی است.
جمع آوری داده های فرهنگی در وضعیت فعلی به همین دلیل چندان آسان نیست، اما در بررسی های اولیه سفال های شکسته چندی بدست آمده که محققین آنها را به دوره تاریخی و دوران اسلامی مربوط دانسته اند.
آثار سفال های سطحی در جوار این پناهگاه و وجود گورستانی باستانی در 200 متری آن و محوطه باستانی دیگری در300 متری از شواهدی است که امکان استقرار طولانی در جوار آن را محرز می دارد. در داخل این پناهگاه در دل دیوارهای صخره ای سوراخ هایی دیده می شود که احتمالاً محل قرار دادن الوارها و درک هایی است که توسط انسان تعبیه شده و دلیلی دیگر بر سکونت در این پناهگاه است. (جهانی، 1386، ج 1، ص 192)
آخرین تحقیقات درباره این پناهگاه سنگی با توجه به داده هایی چون دست افزار سنگی و کشف استخوان فسیل شده حیوانی قدمت آنرا به دوره پارینه سنگی میانی یا موسترین تا دوره عصر آهن متعلق می گرداند.

بعد از سقوط سلسه ساسانیان و حمله اعراب به ایران تا اواسط قرن سوم ه. ق جنگلهای خونینی بین دیلمیان و اعراب صورت گرفت. نخستین جنگ بین دیلمان و اعراب در سال 22ه. ق و در زمان خلافت عمر رخ داد. این امر باعث شد تا مردم گیلان کم کم با اعتقادات اعراب آشنا شوند و برخی به دین اسلام بگروند. آشنایی مردم گیلان با دین اسلام توسط علویانی که از بیم خلفا به این سرزمین پناهنده می شدند صورت گرفت.
نخستین علوی مشهوری که به گیلان پناهنده شد« یحیی بن عبدا... » نواده امام حسن مجتبی (ع) بود.
عموم مورخان بر این اعتقادندکه نفوذ اسلام در گیلان و دیلمان از اواسط قرن سوم ه. ق آغاز شد و این تاریخ مصادف است با زمانی که رهبری عقیدتی نهضت های مردم ایران به دست شیعیان افتاد.
در حقیقت سال 25 ه. ق را که مصادف با قیام حسن بن زید است باید سال آغاز رواج اسلام در گیلان دانست.
علت قیام « حسن بن زید » و تأسیس دولتی از علویان شیعه ( زیدیه ) در گیلان و مازندران را معمولأ ظلم بیش از حد حکام عباسی بویژه « جابرن هارون عیس » و « محمد بن اوس » می دانند.
اهالی گیلان و طبرستان پس از سقوط علویان با سایر مسلمانان تماس حاصل کردند و در شهرهای مختلف مساجد متعددی بنا نمودند. با آنکه از قرن چهارم به بعد طی سالهای مختلف فرمانروایان سنی مذهب بر گیلان حکومت داشتند ولی همواره مذهب رسمی مردم گیلان شیعه بوده است. هر چه از اواسط قرن سوم دور شویم، می بینیم گرایش مردم به فرقه زیدیه کمتر می شود زیرا با گذشت زمان مردم تحت تاثیر رهبران غیر زیدی با مبانی و اصول مذهب شیعه اثنی عشری و سایر فرق اسلامی آشنا شدند.
بنا به گفته الکساندر خودزکو سرزمین گیلان مأمن و جایگاه مناسبی برای خاندان علی بوده است بطوریکه می نویسد:
« فرزندان علی و تنها دختر پیامبر که همه جا مورد ایذا و شکنجه عباسیان بوده اند از میهمان نوازی سخاوتمندانه گیلانیان برخوردار می شوند و در برابر آزار و تعقیب دشمنان خود، گیلان را سرزمین موعودی می بینند که در آن آسایش و احترام در انتظار شان بوده است. هم اکنون در جنگلهای گیلان بسیاری از مقابر آنها وجود دارد که بصورت امامزاده هایی جایگزین معابد زردتشتی شده است.»

من این مطلب رو یک جایی خوندم اما صحت اون رو نمیدوم:
زبان مردم کوهستان جنوب گیلان دیلمی است که نامهای مختلفی بر آن نهاده شده است.

الف: دیلمی:

ديلمي که به اصالت این زبان برمی گردد. کل گستره این زبان در زمانهای گذشته دروازه دیلم نامیده می شد که از کوه در فک تا کوههای بابل را در برمی گرفت، و در اصطلاح کنونی به این سرزمین که غالبا کوهستانی است دیلمستان گفته میشود.

تاتی: که در زمان کنونی به این اسم خوانده میشود.

مادی: پرفسور احسان یار شاطر این زبان را به نام باستانی آن یعنی مادی میخواند.

زبان دیلمی از شمال تا سراوان رشت, از جنوب تا الموت قزوین، از شرق تا دیلمان سیاهکل لاهیجان, خورگام و کوههای غرب مازندران و از غرب تا کوههای تالش گسترده است. زبان دیلمی در مناطق دیلمان، اشکورات به علت مراودات چندین قرن قبل با مناطق جلگهای و گیلک نشین، لهجه گیلکی به خود گرفته است و همین مساله در مناطق دیلمنشین مازندران نیز به چشم میخورد.

در تعزیه از موسیقى نیز استفاده مختصرى مى‏شود، چنانکه کاربرد آن تنها محدود مى‏گردد به یکى دو سازبادى ـ از جمله شیپور یا کرنا (براى اعلام برپایى تعزیه و یا جنگ نمایشى سپاهیان) و نى (امروزه بیشتر قره‏نى) براى سوزناک‏تر کردن لحظه‏هاى احساسى (از جمله، لحظه‏هاى وداع و بیکسى) و در کنار آنها سنج و طبل. از دستگاههاى موسیقى ایرانى نیز در این نمایش بهره‏هایى برده مى‏شد. این بهره‏ورى البته متناسب با موقع و مقام و روحیه شبیه انجام مى‏گرفت . مثلا حضرت عباس عموما چهارگاه، حر عراق، عبدالله ـ پسر امام حسن ـ راک (که به همین جهت، راک عبدالله آوازه یافته است) و زینب کبرى مى‏خواند، و اذان به لحن کرد بیات گفته مى‏شد. اجراى تعزیه نیاز به صحنه آرایى (دکور) خاصى ندارد، چنانکه اغلب بدون هیچ گونه صحنه از پیش تعیین شده‏اى مى‏توان آن را به اجرا درآورد. از همین روست که برخى از دست به کاران نمایش اروپا از جمله یژى گروتوفسکى ـ کارگردان لهستانى ـ تعزیه را جلوه‏اى از «تئاتر بى‏چیز / تئاتر ساده و ناب» به شمار مى‏آورند. اجراى تعزیه از نظر مکانى منحصر به جاى ویژه‏اى نیست، اما به دلیل پیوستگى‏اش با سوگواریهاى عمده مسلمانان، به ویژه مراسم ماه محرم، به ویژه در تکایا [تکیه‏] و حسینیه‏ها یا فضاى باز اطراف آنها، صحن مساجد، میدانچه‏ها و چهارراهها، و یا در عصر جدیدتر، در تماشاخانه‏ها بازى مى‏شود. هر چند نمى‏توان تعزیه را «تئاتر» در مفهوم ویژه و امروزین آن به شمار کرد ـ از آن رو که کشاکش آکسیونى در آن جایى ندارد و طرح یا پیرنگ ماجرا از آغاز به اصطلاح نزد تماشاگران لو رفته است و فرجام کار نیز از همان اوان کار پیداست ـ اما نمایش شناسان در بررسى گونه‏هاى مختلف نمایشى قائل به همانندیهایى میان این نمایش و تئاتر روایى هستند؛ از آن جمله است جنبه بهره بردند از شیوه فاصله‏گذارى یا بیگانه‏سازى که در جریان آن اگر چه بازیگر خود در نمایش ماجرا نقش مى‏آفریند، اما شیوه کار او چنان است که در تماشاگر مى‏دمد تا بازیگر را با شخصیت مورد نظر یکى نگیرد (یا به اصطلاح تئاترى، او را همسان نپندارند)، و بداند که وى فقط نقش افراد را بازى مى‏کند. براى دست یازیدن بدین منظور، یا لحظه‏هایى بازى را قطع نموده به روایت مانده دیگرى از اجرا مى‏پردازد و یا آنکه در برابر کامرواییها یا رنج و شکنجه‏هاى رفته بر آن شخصیت واکنش نشان مى‏دهد. از این جمله است شیوه برخورد سرکردگان اشقیا با اولیاى نامدار و همچنین برشمردن اصل و نسب سیاهکارشان به عنوان معرفى خود در برابر آنها . گریستن شمر بر شهادت امام حسین (ع) که خود از مرتکبان مستقیم این حادثه است، گوشه دیگرى است از کاربست این شیوه. در حال حاضر، اگر چه ذوق برپایى تعزیه به ویژه در روزهاى سوگوارى ماه محرم اندکى دامن گسترانیده، چنانکه گاهى هاله‏اى از آن در میان شیعیان کشورهایى چون هند و پاکستان، ترکیه، لبنان به چشم مى‏خورد، اما مردم کشورها به دلیل دسترسى داشتن به رسانه‏هاى گروهى و بهره‏مندى از تماشاى گونه‏هاى متنوع‏تر نمایش‏هاى ایرانى و خارجى و در نتیجه، به محاق افتادن جنبه آیینى این نمایش، در تعزیه بیشتر به عنوان نوعى از نمایش بومى کهن مى‏نگرند تا به عنوان آیینى فراگیر. به همین خاطر اگر کانونهاى رسمى نمایش یا شمارى از جوانان با ذوق بر این کار اهتمامى نورزند، بارى مردم به خودى خود، شوقى در برپایى آن نشان نمى‏دهند .

تاریخچه
تاریخ پیدایش تعزیه به صورت دقیق پیدا نیست: برخى با باور به ایرانى بودن این نمایش آیینى، پاگیرى آن را به ایران پیش از اسلام به پیشینه سه هزار ساله سوگوارى بر مرگ پهلوان مظلوم داستانهاى ملى ایران ـ سیاوش (سوگ سیاوش) ـ نسبت داده و این آیین را مایه و زمینه ساز شکل‏گیرى آن دانسته‏اند، و برخى دیگر با استناد به گزارشهایى پیداى آن مشخصا از ایران بعد از اسلام و مستقیما از ماجراى کربلا و شهادت امام حسین (ع) و یارانش مى‏دانند. از این دوره اخیر آگاهیم که سوگوارى براى شهیدان کربلا از سوى دوستداران آل على (ع) در آشکار و نهان ـ از آن رو که بنى‏امیه روز دهم محرم را روز پیروزى خود مى‏شمرد ـ در عراق، ایران و برخى از مناطق شیعه نشین دیگر انجام مى‏گرفت، چنانکه ابوحنیفه دینورى، ادیب، دانشمند و تاریخنگار عرب، در کتاب خود ـ اخبار الطوال ـ از سوگوارى براى خاندان على (ع) به روزگار امویان خبر مى‏دهد . اما شکل رسمى و آشکار این سوگوارى، به روایت ابن اثیر، براى نخستین بار به روزگار حکمرانى دودمان ایرانى مذهب آل بویه صورت گرفت؛ و آن چنان بود که معز الدوله احمد ابن بویه در دهم محرم سال 352 ق «در بغداد به مردم دستور داد که براى حسین على دکانهایشان را ببندند و بازارها را تعطیل کنند و خرید و فروش نکنند و نوحه بخوانند و جامه‏هاى خشن و سیاه بپوشند و زنان موى پریشان روى سیه کرده و جامه چاک زده نوحه بخوانند و در شهر بگردند و سیلى به صورت بزنند و مردم چنین کنند...» . به هر حال، مى‏توان دریافت که در این میان آنچه محرک ایرانیان در این امر مى‏توانست بود ـ جدا از انگیزه‏هاى سیاسى ـ مانده برخى از آیینها و مراسمى چون سوگ سیاوش نیز بود که در اوایل عهد اسلامى ممنوع گشته و اینکه در سوگوارى براى شهیدان کربلا تجلى مى‏یافت . ابن اثیر در بیان وقایع سال 363 ق از «فتنه‏اى بزرگ» میان سنى و شیعه یاد مى‏کند؛ بدین روایت که اهل سوق الطعام در بغداد، که سنى مذهب بودند «شبیه» جنگ جمل را ساخته و به گمان خود با اصحاب على (ع) مى‏جنگیدند. و این به گمان قوى در معارضه با عمل کرخیان که شیعى مذهب بوده و «شبیه واقعه کربلا» را پدید آورده بودند، صورت گرفته است (آل بویه و اوضاع زمان ایشان) . این سند چنان که پیداست، افزون بر سوگوارى، نمونه‏اى از شبیه‏سازى (البته به گونه صامت) را نیز ارائه مى‏دهد .
دیلمان در سوگوارى‏هاى خود بر سینه مى‏زدند و نمد سیاه بر گردن مى‏آویختند این مراسم و حتى جلسات وعظ و بازگفتن واقعه کربلا تا اوایل سلطنت طغرل سلجوقى آزادانه برقرار بود . اما از آن پس تا تأسیس دودمان صفوى، سوگوارى براى شهیدان کربلا بر اثر فشار و تضییقات حکمرانان سنى مذهب متعصب بیشتر در نهان صورت مى‏گرفت و هر گاه موقعیت مناسبى، پیش مى‏آمد ـ از آن جمله در دوران حکومت سلطان محمد خدابنده ـ شیعیان حداکثر استفاده را در انجام مراسم سوگوارى و بزرگداشت خاندان پیامبر (ص ) مى‏کردند. اما سوگواریها در این فاصله تاریخى سبک و سیاق یگانه‏اى نداشت و در این میان، گونه‏هاى دیگرى نیز در تعزیت پدید آمدند که از آن جمله‏اند: مناقب خوانى شیعیان در برابر فضایل خوانى سنیان (در سده ششم هجرى)، و پرده‏دارى یا پرده‏خوانى که هر دو گونه‏اى از نقالى مذهبى به شمارند، همچنین مقتل نویسى (سده ششم هجرى)، نوحه خوانى و مرثیه خوانى (سده ششم هجرى) و مهمتر از همه روضه خوانى. در کنار اینها دسته گردانیها [دسته‏هاى مذهبى‏] رواج یافت و به ویژه در عصر صفوى که تشیع دین رسمى کشور اعلام گردید و از آن براى یکپارچه کردن کشور خصوصا در برابر عثمانیها و ازبکها که بر آیین سنت بودند استفاده شد، مراسم محرم با توجه و پشتیبانى حکومت وقت به اوج خود رسید. این سیماى تکاملى را مى‏توان چنین خلاصه کرد: نخست دسته‏هاى سوگوارى فقط دسته‏هایى بودند که به آرامى از پیش چشم تماشاگران مى‏گذشتند و به سینه‏زنى و زنجیرزنى و کوبیدن سنج و مانند اینها مى‏پرداختند (سوگوارى به صورت سیار) . این دسته‏ها و علمهایى را که بى‏شباهت به ابزارهاى جنگى نبود با خود حمل کردند و با همسرایى در خواندن نوحه، ماجراى کربلا را براى مردم باز مى‏گفتند. رفته رفته، آوازهاى دستجمعى کمتر شد. در همین هنگام بود که چند واقعه خوان با همراهى سنج و طبل و نوحه‏خوانى ماجراى کربلا را در نقطه‏اى براى تماشاگران نقل مى‏کردند (سوگوارى به صورت ساکن) . کم کم جاى نقالان را شبیه شهیدان کربلا گرفت. کار این شبیه‏ها به این ترتیب بود که با شبیه سازى و پوشیدن جامه‏هایى نزدیک به روزگار واقعه ظاهر مى‏شدند و مصیبتهاى خود را شرح مى‏دادند. مرحله بعدى، گفتگو و محادثه در کار شبیه‏ها بود و همین گونه‏ها بود که به پیدایش بازیگران براى بازآفرینى ماجراهاى تعزیه انجامید . گویند در یک مجلس روضه‏خوانى در تبریز به سال 1050 ق.م «خواننده کتاب [شاید روضة الشهداء] چون بدینجا رسید که شمر لعین حضرت امام حسین (ع) را چنین شهید کرد، همان ساعت از سراپرده، شبیه شهیدان روز عاشورا و نیز شبیه کشته‏شدگان اولاد امام حسین (ع) را به میدان آوردند» (روز شکل‏گیرى شهر و مراکز مذهبى در ایران) . گاه نیز به مناسبت مطالب تصاویرى به خوانندگان نشان مى‏دادند [پرده‏دارى‏] . اغلب سفرنامه‏هاى اروپاییان ـ که از منابع توصیفى این نمایش آیینى به شمار مى‏آیند ـ در این مرحله از تکامل تعزیه در عصر صفویه از وجود شبیه تنى چند از شهیدان کربلا در دسته‏هاى سوگوارى و یا حمل جنگ افزارها و عماریهایى که در تابوتهایى قرار داشته و در تابوتها ( مانند تابوت طفلان مسلم و یا حجله حضرت قاسم) سخن مى‏گویند. نقطه تکاملى این مراسم و نیز بروز نشانه‏هائى مشخص از تکوین تعزیه به دوره میان افشاریه و قاجاریه مى‏رسد، یعنى به روزگارى که دو صورت روضه خوانى و دسته‏گردانى به هم در آمیختند. چنین بود که دسته‏گردانى به شبیه خوانى و عنصر نمایشى، و روضه خوانى نیز جنبه داستان گویى و آواز انفرادى [تک خوانى‏] و دستجمعى [جمع خوانى / همسرایى‏] بدان بخشید (تعزیه سیار در اراک) . به رغم چنین تحولى که در این مرحله در تعزیه دارى پدید آمد و حتى جنبه‏هایى از شکل دراماتیک تئاترى را نیز تا اندازه‏اى در خود داشت، باز هم سخن از تعزیه در مفهوم امروزى آن نمى‏توان به میان آورد، و این البته به واسطه موانعى بود که این آیین از همان اوان کار بر سر راه خود داشت که از آن جمله بودند همان «نهى از تقلید و شبیه‏سازى» حرمت موسیقى، منع از دخالت زنان در نمایشها، و تظاهرات و حتى به راه انداختن دسته‏ها از سوى برخى از عالمان دین» (نمایش کهن ایرانى) . علل روند کند شکل‏گیرى تعزیه در قالب نمایشى آن نیز همینها بوده‏اند. اما به رغم همه این اوصاف، مجموعه عواملى چون روضه‏خوانى، دسته‏گردانى، نوحه خوانى و مهمتر از همه، شبیه سازى رفته رفته دست به دست هم داده آیینى نمایشى را پدید آوردند که سیماى تکامل یافته آن را در عصر قاجار مى‏توان دید. این حرکت هنرمندانه با پشتیبانى‏هاى مستقیم و غیر مستقیم شاهزادگان و حکومتگران قاجار شتابان راه رشد پویید و در دوره ناصرالدین شاه به اوج خود رسید، چنان که این دوره را عصر طلایى تعزیه نام نهاده‏اند. بدینسان، تعزیه که پیش از آن در حیاط کاروانسراها، بازارها و گاهى منازل شخصى اجرا مى‏شد، اینک در اماکن باز یا سربسته تکایا و حسینیه‏ها به اجرا در مى‏آمد. معروف‏ترین و مجلل‏ترین این تکایا یا به تعبیرى نمایشخانه‏ها، تکیه دولت بود که در همین دوره به دستور ناصرالدین شاه و مباشرت دوستعلى خان معیرالممالک ـ گویا به تأثیر از معمارى آلبرت هال لندن و در اصل به نیت اجراى نمایشهاى بزرگ ـ به سال 1304 ق ساخته شد، ولى هنوز ساختمانش تکمیل نشده بود که بر اثر مخالفتهایى چند با این نیت تنها به تعزیه خوانى اختصاص یافت. در کنار عوامل داخلى، عوامل خارجى نیز در پیشرفت و تحول تعزیه دخالتى مؤثر داشته‏اند. از آن جمله‏اند: آمدن سفیرى از فرنگ به ایران در روزگار کریمخان زند که با توصیف تئاترهاى غم‏انگیز کشور خود، وى را به اجراى نمایشهاى همانند آن در ایران ترغیب نمود. سفر کارگزاران و سران دولت ایران به روسیه در عصر فتحعلى شاه که پس از دیدن مجالس نمایش و تئاتر آنجا مصمم شدند شبیه آن را در ایران اجرا کنند، و نیز سفر ناصرالدین شاه به اروپا و دیدن تماشاخانه‏هاى بزرگ و تئاترهاى آن و تمایل به برپایى و اجراى آنها در ایران ـ که چنانکه گفته آمد تکیه دولت یکى از ثمره‏هاى آن بود. بارى، همچنانکه دیدیم از این دوره بود که تعزیه روى به بالندگى نهاد، به گزارش گوبینو در آغاز سلطنت ناصرالدین شاه ـ در میان سالهاى 1274 تا 1280 ق، دویست تا سیصد جا براى مراسم تعزیه، اعم از تکیه و حسینیه و میدان وجود داشت که هر کدام دویست تا سیصد نفر را در خود جاى مى‏داده‏اند. در اواخر دوره ناصرالدین شاه رفته رفته تعزیه از حالت سوگوارى محض بیرون آمد و جنبه تفننى و تفریحى به خود گرفت، تعزیه مضحک و تعزیه زنانه از همین دوره‏اند. از تعزیه گردانان بنام این دوره که در تحول تعزیه نقش و سهمى بسزا داشته‏اند، یکى میرزا محمد تقى تعزیه گردان است که تحولى مهم در تعزیه ایجاد کرد و «به وسیله برگ و ساز و شاخ و برگ دادن به وقایع، تعزیه را از حالت عوامانه قبل بیرون آورد و جنبه اعیانیت به آن داد» (شرح زندگانى من)، و دیگر پسرش میرزا باقر معین البکاء که در رشد جنبه‏هاى تفریحى و تفننى تعزیه بسیار کوشید و تعزیه مضحک را به حد کمال رسانید. از شبیه‏خوانهاى دیگر این عصر که در تکیه دولت بدین کار اشتغال داشتند، مى‏توان از سید عبدالباقى بختیارى ( عباسى‏خوان، سید زین‏العابدین غراب کاشانى، قلیخان شاهى ـ زینب خان)، حاج بارک الله (مسلم، حر، عباس‏خوان)، بلال صمغ آبادى، ملا عبدالکریم جناب قزوینى، آقاجان ساوه‏اى، ابوالحسن اقبال آذر، سید مصطفى کاشانى (میر عزا) و پسرش آقا سید کاظم میر غم (در عهد محمد شاه و پس از آن) نام برد .

سلار هر چند، هم طبقه شیخ طوسی است،نه از شاگردان او،در عین حال محقق‏حلی در مقدمه کتاب المعتبر از او و ابو الصلاح حلبی به عنوان‏«اتباع الثلاثه‏»نام‏می‏برد،یعنی او را از پیروان، می‏شمارد که علی الظاهر مقصود این است این سه‏نفر تابع و پیروان سه نفر دیگر،شیخ مفید،سید مرتضی و شیخ طوسی‏بوده‏اند.» 1

زندگی او:
ولادت و زادگاه
متاسفانه از تاریخ ولادت، زمان هجرت از زادگاه، مدت اقامت در حلب، مسافرتها، ازدواج و فرزندان این عالم بزرگوار، در هیچ كتابی سخن به میان نیامده است. ولی وجود پاره ای شواهد و مستندات، مانند مطالعه زندگی استادان، معاصران و شاگردان وی و این كه او گاهی به نیابت از شیخ مفید[1] و سید مرتضی علم الهدی[2] بر كرسی تدریس می نشست و شاگردان برجسته آن بزرگواران را از دانش بیكران خویش بهره مند می ساخت، می توان حدس زد كه در نیمه دوم قرن چهارم، كلبه ساده و با صفای عبدالعزیز دیلمی را با قدوم مباركش، روشن و منور ساخته است، اما بدون تردید، زادگاه این فقیه والامقام دیلمان است. امروزه نام بخش كوچكی است كه با یكصد و سی و چهار آبادی، از توابع شهرستان عالم پرور لاهیجان در استان گیلان است[3] در زمان سلار دیلمی این منطقه تاریخی، دارای وسعت گسترده ای بوده است. به گفته مورخان همه استانهای شمالی كشور، مانند گیلان، مازندران (طبرستان) گرگان (استان گلستان) و برخی از مناطق دیگر مانند قومس (سمنان و دامغان)، مناطقی از ری، قزوین و آذربایجان در گذشته در قلمرو نفوذ و سیطره حكومت دیلمیان بوده است.[4]
دیلمیان قبل از پذیرش اسلام، خطرناك ترین دشمنان اعراب مسلمان بودند. بنابر شواهد تاریخی، مردم دیلم پس از فتح ایران به دست مسلمانان و انقراض ساسانیان تصمیم داشتند به نحوی استقلال ایران را دوباره به دست آورند و در برانداختن خلفا نیز كوشش می كردند. آنان در راه هدف خود سرسختی عجیبی نشان می دادند و چون علویان، همواره در حال مبارزه با خلفای جور بنی امیه و بنی عباس بودند و دیلمیان از راه پناه دادن به علویان، می خواستند خلفا را براندازند و مظلومان را یاری دهند. و همین امر باعث تشرف آنان به دین اسلام شد. [5]

كنیه و لقب
ابویعلی، حمزه بن عبدالعزیز دیلمی، معروف به سالار و سلار، یكی از فقهای نامدار تاریخ اسلام است كه تذكره نویسان درباره كنیه و لقب او چنین نگاشته اند:
ابویعلی را كنیه او ذكر كرده اند و می گویند:
یعلی اسمی است منقول از فعل معلوم علا یعلوا علوا، مثل سما یسمو و گفته شده است علی یعلی مثل یرضی است. و علا به معنای برتری در شرف است.

نویسنده اعیان الشیعه و مولف ریاض العلما نوشته اند:
سلار اسمی است كه در لغت فارسی و عربی اصلا وجود ندارد و مترجمین آن را به جای لفظ سالار استعمال كرده اند، ولی در رجال بحرالعلوم آمده است كه سلار معرب سالار است. [6]
مترجمین، سالار را در فارسی به معنای رییس و امیر و در عربی به معنای شریف معنا می كنند.
ولادت او همانند دیگر معاریف و مفاخر مکتب اسلام درست روشن ومشخص نیست،ولی نام او حمزة بن عبد العزیز دیلمی طبرستانی،کنیه‏اش ابو یعلی‏ملقب به سلار،فقیهی است‏بزرگوار و شیخی است جلیل القدر و عظیم الشان که ازمفاخر و اعیان فقهای امامیه می‏باشد.سلار معرب‏«سالار»می‏باشد که به معنای امیر و رئیس کل می‏باشد.ولادتش در مازندران صورت گرفته است.او به قصد تکمیل ‏تحصیلات اسلامی خویش به مرکز حوزه علمیه آن روز که بغداد و اخیرا نجف بوده‏است،مهاجرت کرده است.

استادان
1. محمد ابن محمد ابن نعمان معروف به شیخ مفید (م413ق.).
2. علی بن حسین، معروف به سید مرتضی علم الهدی (3436 ق).
مشایخ امامیه
سلار دیلمی بعد از عصر غیبت حضرت ولی عصر ـ علیه السلام ـ، یكی از مشایخ و از مهم ترین عالمان و پیشوایان امامیه بوده است. مشایخ و قدمای امامیه، ده نفر بودند كه عبارتند از:
1و2. صدوقان (علی بن بابویه قمی و فرزندش صدوق).
3و4. شیخان (شیخ مفید و شیخ طوسی).
5و6. سیدان (سید مرتضی علم الهدی و برادر ارجمندش، سید رضی، گردآورنده نهج البلاغه).
7. ابن ابی عقیل.
8. ابوالصلاح حلبی.
9. ابن ادریس حلی.
10. ابویعلی، سلار حمزه بن عبد العزیز دیلمی.
شاگردان
1. شیخ ابو علی طوسی.
2. منتجب الدین ابن بابویه.
3. حسن بن حسین بن بابویه.
4. ابوالكرم مبارك بن فاخر نحوی.
5. ابوالفتح عثمان بن جنی نحوی.
6. ابوالصلاح تقی الدین.
7. محمد بن علی بن عثمان.
8. عبدالجبار بن عبدالله المقری الرازی.
9. محمد بن عبدالرحمن بن احمد بن الحسین نیشابوری خزاعی.
10. عبدالله بن حسن بن حسین بن بابویه.
معاصران
برخی از دانشمندان معاصر این فقیه و متكلم نامدار عبارتند از:
1. شیخ طوسی (م 460 ق) ظاهرا سلار، بعد از رحلت شیخ طوسی، به مقام مرجعی رسیده است.
2. سید مرتضی علم الهدی.
3. سید رضی.
4. شیخ مفید.
5. ابوالعباس نجاشی.
6. ابوالفتوح رازی.
7. شیخ جعفر دوریستی.

مرحوم مدرس در ریحانة الادب می‏گوید:
او یکی از اعاظم علمای متقدمین اثنی عشریه است که در علم و ادب مقدم بوده‏ و فتاوی و اقوال او در کتب فقهیه مذکور می‏باشد.وی از شاگردان شیخ مفید و علم‏الهدی و از مشایخ روایتی شیخ ابو علی طوسی پسر شیخ طوسی است و گاهی به‏سمت نیابت از سید مرتضی در بغداد درس می‏گفته است و در اثر فقاهت و جلالت‏مراتب علمیه از طرف سید به منصب حکومت‏شرعیه و فصل خصومات و مرافعات‏دینیه در بلاد حلب منصوب شده است.» 2


تالیفات او:
او تالیفات متعددی در زمینه فقه و اصول فقه و کلام دارد که چند نمونه از آنهاذکر می‏شود:
1. المراسم العلویه فی الاحكام النبویه.
2. التقریب (التهذیب) در اصول فقه. [9]
3. التذكره فی حقیقه الجوهر و العرض. [10]
4. الابواب و الفصول فی الفقه. [11]
5. المسائل السلاریه. [12]
6-الرد علی ابی الحسن البصری فی نقض الشافی. هنگامی که ابو حسن بصری‏کتابی در نقض الشافی سید مرتضی نوشت،سید مرتضی به سلار دستور داد که نقض‏آن را بنویسد،پس کتاب او«نقض نقض الشافی‏»شناخته شد و تفصیل آن به این ترتیب‏می‏باشد:
قاضی عبد الجبار معتزلی کتابی در نقض مذهب شیعه تالیف نموده و نام آن را«المغنی الکافی‏»نهاد سید مرتضی کتاب الشافی فی نقض الکافی را در رد آن تالیف‏نمود و ابو الحسن بصری کتابی در نقض کتاب شافی سید مرتضی نوشت،سلار هم در رد نوشته ابو الحسن بصری،به امر سید مرتضی کتاب فوق را تالیف نمود.
5-المراسم العلویه و الاحکام النبویه در فقه که با ده کتاب دیگر به نام جوامع‏الفقه در ایران به چاپ رسیده و اخیرا توسط حجت الاسلام والمسلمی استاد آقای حاج شیخ علی اصغر مروارید "دامت برکاته" تجدید چاپ شده است.
7-المقنع فی المذهب در علم کلام
در رجال نجاشی نام او را به هنگام دفن استاد خویش سید مرتضی علم الهدی‏جزء تشییع کنندگان در کنار ابو یعلی جعفری داماد شیخ مفید می‏بینیم،جائی که می‏گوید: پس از فوت سید مرتضی من مباشر غسل او بودم و با من ابو یعلی محمد بن الحسن‏الجعفری و سلار بن عبد العزیز... همراه بود.» 3

جایگاه سلار
دانشمندان و زندگی نامه نویسان، هر یك درباره مقام علمی سلار مطالبی نوشته اند: سیوطی در طبقات النحویین، سلار را از دانشوران علم نحو دانسته است.
علامه حلی در خلاصه نوشته است: سلار بن عبدالعزیز دیلمی از فقهای مورد وثوق شیعه است كه در فقه و ادبیات، سرآمد و ممتاز بود.
پژوهش گر معاصر، آیه الله سید ابوالقاسم خویی ضمن تایید وثاقت سلار، وی را از بزرگان فقهای شیعه دانسته و نوشته است:
«سلار بن عبدالعزیز الدیلمی فقیه، جلیل، معظم، ثقه»؛ سلار بن عبدالعزیز دیلمی، فقیهی مورد اعتماد و بزرگوار و گران قدر است.

سلار و نماز جمعه
سلار در كتاب فقهی مراسم، درباره برگزاری نماز جمعه این گونه نوشته است:
«صلاه الجمعه فرض مع حضور امام الاصل او من یقوم مقامه و اجتماع خمسه نفر فصاعدا احدهم الامام»؛
خواندن نماز جمعه در زمان حضور امام معصوم ـ علیه السلام ـ یا كسی كه از طرف او منصوب می شود (نائب خاص)، واجب است و حداقل نفرات برای برگزاری و انعقاد نماز جمعه با امام یا نائبش، پنج نفر است[14]»
سلار مانند برخی فقهای شیعی، نماز جمعه و نیز نماز عیدین (فطر و قربان) را در زمان غیبت امام زمان ـ عجل الله تعالی فرجه ـ جایز نمی داند، زیرا آن را از مختصات امام معصوم ـ علیه السلام ـ می داند و در حقیقت به حرمت نماز جمعه و نماز عیدین در زمان غیبت امام ـ علیه السلام ـ فتوی داده است.
راز تحریم نماز جمعه توسط وی
برخی از دانشمندان، این فقیه والامقام را جزء اولین عالمان شیعی میدانند كه به تحریم نماز جمعه فتوی داده است.
این فقیه هوشمند و زیرك، با درك موقعیت اجتماعی و سیاسی زمان خویش كه زعامت دینی شیعیان را بعد از شیخ طوسی به عهده داشت، اقدام به صدور شجاعانه فتوای تحریم نماز جمعه نموده است، زیرا سلار زمانی زعامت و رهبری مردم را به عهده گرفت كه حكومت آل بویه كه دولتمردانی شیعی بودند به سلجوقیان كه سنی مذهب بودند، انتقال یافته بود و فتنه و آشوب و جنگهای خونین مذهبی علیه شیعیان آرامش بغداد را به مخاطره انداخت و باعث فروپاشی حوزه علمیه بغداد شد و فقیهان و عالمان دین، دست به اقدامات اساسی زدند و حتی ناگزیر به هجرت از بغداد شدند. روشن است كه برگزاری نماز جمعه و خواندن خطبه در آن فضای سیاسی حاكم بر جامعه، چیزی جز فریب، خدعه، مدح و ستایش حاكمان جور نبود و اصولا حاكمان جور انتظار دارند كه از محافل عبادی ـ سیاسی نماز جمعه به نفع خویش بهره برداری كنند[15] و در راه رسیدن به این مقصود، از شیوه های مختلف زر، زور، نیرنگ و استخدام عالمان درباری و فریب خورده استفاده می كنند. تحریم نماز جمعه از سوی زعیم بزرگ شیعیان در حقیقت اعلان برائت از حاكمان جور و تنفر از اقدامات ظالمانه و ستم گرانه آنهاست. این اقدام سلار، حكایت گر تفكر عدم جدایی دین از سیاست است كه از سوی فقهای بزرگوار شیعه در تمام اعصار در عمل به اثبات رسیده است.
پذیرش منصب قضاوت در دوره ای و تحریم نمازجمعه و عیدین در دوره ای دیگر، نشان می دهد كه وی فقیهی سیاستمدار و ژرف اندیش در عصر خویش به شمار می آمده است.

سلاّر دیلمی در مسند قضاوت
بی شك، سید مرتضی را باید احیاگر علوم اسلامی در قرن چهارم دانست. آن بزرگوار از اوضاع سیاسی و اجتماعی عصری كه مقارن با اوج قدرت دولت شیعی آل بویه بود، به خوبی بهره برداری نمود. سید مرتضی، شاگردان فقیه و دانشمندش را به اقصی نقاط كشور اسلامی، برای قضاوت گسیل می داشت. یكی از شخصیتهای برجسته شیعه كه از سوی سید مرتضی برای منصب قضا به مناطق حلب (از توابع سوریه) اعزام شد، سلار دیلمی بود. وی در این مناطق، زعامت دینی مردم را به عهده گرفت و به عنوان حاكم شرع اسلامی، به حل و فصل نزاع ها و اختلافات دینی ـ اجتماعی پرداخت و به ارشاد و هدایت مردم، اقامه جماعت و رفع مشكلات و پاسخ گویی به مسائل دینی شیعیان نیز اشتغال داشت.
از زمان مسافرت وی به حلب و مدت اقامت او در آنجا اطلاع دقیقی در دست نیست، اما شواهد نشان می دهد كه وی سالیان متمادی در آن دیار حضور داشته است، به گونه ای كه برخی وی را از فقهای حلب به شمار آورده اند. [7]

شاگردان او:
از شاگردان او«ابی جنی‏»ادیب و نحوی معروف است.گویند او به ملاقات سلار رسیده و بحثی از ادبیات را پیش او خوانده است و آن هنگامی بوده است که سلار در اثرضعف و پیری نمی‏توانسته است زیاد صحبت کند.او شرح مطلب را روی تخته‏ای‏می‏نوشت و او از روی تخته یاد می‏گرفت.
و از دیگر شاگردان او،فاضل نحوی است که در سال 448 از دنیا رخت‏بربسته‏است.

وفات و مدفن سلار دیلمی
در تاریخ وفات این فقیه فرزانه نیز اختلاف است، اما بنا به قول مشهور، رحلت سلار دیلمی در ششم رمضان سال 463 قمری[16] در قریه خسروشاه[17] تبریز اتفاق افتاده است و قبر شریف این رادمرد شیعی، در همان مكان می باشد. این كه این فقیه بزرگ، چرا و چگونه در این مكان رحلت كرده اند، به درستی معلوم نیست، ولی احتمالا سلار مانند بسیاری از فقیهان و عالمان، به دنبال آشوبها و جنگهای داخلی در آن سالهای آشفته و نابسامان آخر حیاتش، بغداد را ترك و در حال رجعت به زادگاهش بوده است كه مرغ روحش در دیار آذربایجان، به ملكوت اعلی پر كشیده است و پیكر پاكش توسط دوستان و ارادتمندان وی در قریه خسروشاه تبریز به خاك سپرده شده است. مراقد المعارف با تحقیق و تعلیقه محمد حسین حرزالدین درباره زیارت قبر سلار چنین می نویسد:
«در سال 1388 قمری جهت پژوهش پیرامون قبور عالمان به تبریز و اطراف آن سفر كردم، در 22 جمادی الاولی بر مرقد شریف سلار حمزه بن عبدالعزیز دیلمی حاضر شدم.
من میهمان عالم جلیل، سید محمد علی قاضی طباطبایی (شهید بزرگوار محراب) بودم. قبر او در منطقه شمالی «مقبره الشعراء» قرار داشت. بر حسن تصادف، در آن روز معماران مشغول تعویض سنگ قبر مزار سلار بودند. نوشته های سنگ قبلی خوانا نبود و ما دستور دادیم آن را تمیز كنند تا بتوانیم مطلب را بخوانیم. بر سنگ قبر وی، نوشته شده بود: «الله الباقی، كل من علیها فان، هذا قبر العالم العارف الشیخ سلار... فی تاریخ ذی الحجه سنه ثلاثه عشر و سبعمائه».
سال 713 تاریخ نصب سنگ بر قبر سلار بوده است و نه تاریخ رحلت آن بزرگوار.
بر روی سنگ قبر جدیدی كه در سال 1388 هـ . ق. بر قبر شریف وی نصب شده چنین نوشته است:
«مرقد بزرگوار عالم عظیم الشان، حمزه بن عبدالعزیز دیلمی معروف به سلار، از اهالی دیلم گیلان و از اعاظم مجتهدین و دانشمندان شیعه است كه علمای رجال نویس شیعه به شرح زندگانی اش پرداخته، او را ستوده اند. از شاگردان جناب شیخ مفید و سید مرتضی علم الهدی بوده، به قول صحیح در تاریخ ماه صفر سال 448 ه. ق. درگذشته و در قبرستان خسروشاه مدفون شده است. 1388 قمری[18]».
او به سال 448 یا463 ه.ق و در خسرو شاه یا خسرو شهرآذربایجان،در چندفرسخی تبریز به رحمت ایزدی پیوست و در همانجا مدفون گردید و اکنون به زبان‏محلی به‏«شیخ سالار»معروف است. 4


برگرفته از گلشن ابرار
تنظیم شده توسط آقامیری


پی‏نوشتها:
1- آشنایی با علوم اسلامی،ص 298.
2- ریحانة الادب،ج‏3،ص 50.
3- رجال نجاشی،ص 270،کد معرفی 708- روضات الجنات،ج 2،ص 372.
4- روضات الجنات،ج 2،ص‏373-
هدیة الاحباب،محدث قمی،ص 150-
مستدرک الوسائل،محدث‏نوری،ص‏496.
[1]. قصص العلماء, میرزا محمد تنكابنی, با تحقیق و ویرایش محمد رضا حاج شریفی خوانساری, ص415.
[2] . روضات الجنات, خوانساری, ج2, ص371؛ اعیان الشیعه, ج7, ص171.
[3] . نام ها و نامدارهای گیلان, جهانگیر سرتیپ پور, ص212.
[4] . احسن التقاسیم فی معرفه الاقالیم, مقدسی, ص353, آل بویه, علی اصغر فقیهی, ص38, گیلان در گذرگاه زمان, ص482؛ نام ها و نامدارهای گیلان, ص213، حدود العالم من المغرب الی المشرق, ص143, مختصر البلدان, ص268, مسالك الممالك, ص168.
[5] . ولایات دارالمرز گیلان, ص25, فتوح البلدان, ص126, آل بویه, ص56ـ52.
[6] . اعیان الشیعه, ج7, ص170, ریاض العلماء, ج2, ص440؛ رجال سید بحر العلوم, ج3, ص6.
[7] . روضات الجنات, ج2, ص370.
[8] . الذریعه, ج1, ص73, ج4, ص25و365, ج10, ص176و180.
[9] . همان.
[10] . همان.
[11] . همان.
[12] . همان.
[13] . الذریعه, ج10, ص179.
[14] . المراسم, ص635.
[15] . علمای شیعه از كلینی تا خمینی, ص28.
[16] . الكنی و الالقاب, ج2, ص238.
[17] . خسروشاه پس از پیروزی انقلاب اسلامی, به خسرو شهر تغییر یافته است.
[18] . مراقد المعارف, ج1, ص359؛ مشاهیر گیلان, ج2, ص266.
محمد تقی ادهم نژاد - تلخیص از كتاب گلشن ابرار، ج 6، ص 9

در روستاى بابا ولى ديلمان، بنايى چهارگوش قرار دارد که در ضلع‌هاى شمالى، شرقى و جنوبى آن، ايوان‌هاى ستون‌دار چوبينى وجود دارد. اين بقعه، همانند بسيارى از آرامگاه‌هاى شمال ايران، نقاشى‌هاى مذهبى دارد و پوشش بام آن از سفال است.
بناء درِ زيبايى از آثار قرن يازدهم داشته که در سال ۱۳۴۸ هـ.ق ربوده شده است. از آثار ارزشمند اين بقعه، صندوق چوبى آن است که بر پايهٔ چوبينى به ارتفاع ۲۰ سانتى‌متر قرار گرفته است. بر روى قاب‌هاى اين صندوق، دو گونه کنده‌‌کارى به شيوهٔ گره و طرح‌هاى گل و بوته انجام گرفته است. بالاى دو بيت کنده شده بر بدنهٔ شمالى صندوق، تاريخ ۹۹۹ هـ.ق خوانده مى‌شود. در ايوان بقعه، سنگ قبرهايى کار گذاشته شده که کنده‌کارى‌هاى زيبايى دارند. يکى از آن‌ها با تاريخ ۹۹۵ هـ.ق به «السعيد الشهيد پيرى بيک بن پيرى بيک»، و ديگرى با تاريخ ۱۰۱۴ هـ.ق به «استاد القابل نادعلى بيک خليفه بن سعادت آيين ... سيد عبى بيک ...» تعلق دارد. در ايوان شرقى نيز سنگ قبرى به تاريخ ۹۹۸ هـ.ق متعلق به «مهدى قلى بن حمزه بيک شاه عود» قرار دارد. درخصوص شخصيت صاحب آرامگاه، در کتيبه‌هاى ورودى و صندوق اشاره‌اى نشده است.